Индол-3-сислота кислотаһы (ИАА), беренсел ауксин, төрлө үҫемлектәрҙең үҫешендә һәм үҫеш процестарында, шул иҫәптән күҙәнәктәрҙең оҙонайыуы, бүленеше һәм дифференциацияһы, шулай уҡ яҡтылыҡҡа һәм гравитацияға яуап биреүҙә мөһим роль уйнай. ИАА сығанаҡтарын аңлау фәнни тикшеренеүҙәр һәм ауыл хужалығы ҡушымталары өсөн дә мөһим. Алдынғы IAA тәьмин итеүсе булараҡ, беҙ был тәбиғи сығанаҡтарҙы тикшергәндә тәрән ҡатнашабыҙ, баҙар өсөн сифатлы IAA продукцияһын тәьмин итеү өсөн.
1. Үҫемлектәрҙә биосинтез
Үҫемлектәр иң яҡшы - ИАА-ның билдәле тәбиғи сығанағы. Үҫемлектәр ИАА синтезлауы аша бер нисә юл бар.
1.1 Триптофан - бәйле юлдар
Триптофан, аминокислота, үҫемлектәрҙә ИАА биосинтезы өсөн төп прекурсор булып хеҙмәт итә. Төп дүрт төп триптофан бар - бәйле юлдар:
- Индол - 3 - ацетамид (ИАМ) юлы: Был юлда триптофан тәүҙә индолгә әйләнә - 3 - ацетамид триптофан монооксигеназа. Һуңынан, индол - 3 - ацетамид гидролизлана ИАА индоле - 3 - ацетамид гидролаза. Был юл ҡайһы бер бактерияларҙа өйрәнелгән, шулай уҡ Arabidopsis thaliana кеүек үҫемлектәрҙә лә бар. [1].
- Индол - 3 - Пирувиц кислотаһы (ИПА).: Триптофан тәүҙә индолгә тура килә - 3 - пирувиц кислотаһы триптофан аминотрансферазаһы ярҙамында. Һуңынан индол - 3 - пирувиц кислотаһы индолгә декарбоксиллана - 3 - ацетальдегид, ул артабан ИАА-ға окислана. Был үҫемлектәрҙә ИАА-ның төп биосинтез юлдарының береһе тип иҫәпләнә. [2].
- Триптамин (ТАМ) юлы: Триптофан декарбоксиллана триптамин триптофан декарбоксилаза. Һуңынан триптамин окислана N - гидрокситриптамин һәм артабан индол - 3 - ацетальдегид, был, ниһайәт, ИАА-ға үҙгәртелә.
- Индол - 3 - ацетонитрил (ИАН) юлы: Триптофан индолгә әйләнә - 3 - ацетонитрил ферментлы реакциялар теҙмәһе аша. Индол - 3 - ацетонитрил артабан нитрилаза ярҙамында ИАА-ға гидролизлана. Был юл крестлы үҫемлектәрҙә айырыуса мөһим.
1.2 Триптофан - бойондороҡһоҙ юлдар
Триптофан - бәйле юлдар яҡшы булһа ла - характеристика, үҫемлектәрҙә шулай уҡ триптофан - бойондороҡһоҙ юлдар өсөн ИАА биосинтезы. Был юлдың теүәл механизмы тулыһынса аңлашылмай, әммә ул shikimate юлының арауыҡтарынан индол өлөштәре синтезын үҙ эсенә ала тип уйлана. Ҡайһы бер тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, ҡайһы бер үҫемлек туҡымаларында, мәҫәлән, сөгөлдөр эндоспермында, триптофан - бойондороҡһоҙ юл IAA етештереүгә ҙур өлөш индерә ала. [3] [3] .
2. Микроблы сығанаҡтар
Микроорганизмдар шулай уҡ IAA етештерә, улар үҫемлек - микроб үҙ-ара тәьҫир итешеүе өсөн мөһим әһәмиәткә эйә була ала.
2.1 Бактериялар
Күп бактериялар ИАА синтезлауға һәләтле. Мәҫәлән, ризосферала йәшәгән ризобактериялар (үҫемлек тамырҙарын уратып алған тупраҡ төбәге) ИАА етештерә ала. Azospillum brasilense - скважина - билдәле ризобактерия, синтезлау IAA аша IPA юл. Был бактериялар етештергән ИАА тамыр үҫешен стимуллаштыра һәм үҫемлектең туҡлыҡлы матдәләрҙе һәм һыуҙы үҙләштереү һәләтен арттыра ала. Ҡайһы бер патоген бактериялар, мәҫәлән, Agrobacterium тумефациенс, шулай уҡ ИАА етештерә. A. tumefaciens осрағында ИАА етештереүе уның стратегияһының бер өлөшө булып тора, үҫемлектәрҙә шеш барлыҡҡа килтереүҙе индуцировать итеү юлы менән нормаль гормональ баланс. [4].
2.2 Фунги
Бәшмәктәр — ИАА етештерә алған тағы бер микроорганизмдар төркөмө. Триходерма төрҙәре IAA етештереүе билдәле. Был бәшмәк үҫемлек тамырҙарын колонизациялай ала һәм ИАА һәм башҡа үҫеш – матдәләрҙе етештереү ярҙамында үҫемлектәрҙең үҫешенә булышлыҡ итә ала. Бәшмәктәр етештергән ИАА шулай уҡ үҫемлектең төрлө көсөргәнешкә ҡаршы тороуын көсәйтә ала, мәҫәлән, ҡоролоҡ һәм патогендар һөжүме. [5].
3. Органик матдәнең тарҡалыуы
Тупраҡтағы органик матдәләрҙең тарҡалыуы ла ИАА сығанағы булыуы мөмкин. Үҫемлек ҡалдыҡтары, мәҫәлән, япраҡтар һәм тамырҙар, тарҡала, триптофан һәм башҡа ИАА - был материалдарҙағы бәйле берләшмәләрҙе тупраҡ микроорганизмдары ярҙамында ИАА-ға әйләндерергә мөмкин. Тарҡалыу процесында бактериялар һәм бәшмәктәр үҫемлек ҡалдыҡтарында ҡатмарлы органик молекулалар тарҡала, ИАА-ның прекурсорҙарын сығара һәм үҙгәртә. Был процесс тупраҡтағы ИАА-ның тәбиғи пулына булышлыҡ итә, уларҙы үҫемлектәр аша үҙләштерергә һәм уларҙы үҫтереүгә йоғонто яһай ала.
4. Тәбиғи ИАА сығанаҡтарының әһәмиәте
ИАА-ның тәбиғи сығанаҡтары әһәмиәткә эйә. Экологик системаларҙа үҫемлектәр, микроорганизмдар етештергән ИАА һәм органик матдә тарҡалыуынан үҫемлектәрҙең нормаль үҫешен һәм үҫешен һаҡларға ярҙам итә. Ул үҫемлектәрҙең берләшмәләренең төҙөлөшөн һәм функцияһын көйләй, үҫемлектәр араһында конкуренция, үҫемлектәрҙең үҙ-ара тәьҫир итешеүе, туҡлыҡлы матдәләр циклы кеүек йоғонто яһау процестарына йоғонто яһай.
Ауыл хужалығында ИАА-ның тәбиғи сығанаҡтарын аңлау тотороҡло ауыл хужалығы практикаһын үҫтереүҙә ярҙам итә ала. Мәҫәлән, ИАА етештереүсе файҙалы ризобактериялар үҫешенә булышлыҡ итеү юлы менән фермерҙар үҫемлектәрҙең үҫешен арттыра һәм синтетик ашламаларға таяныуҙы кәметә ала. Өҫтәүенә, тупраҡтағы тәбиғи ИАА үҫемлектәрҙең дөйөм һаулығына һәм етештереүсәнлегенә булышлыҡ итә ала.
IAA тәьмин итеүсе булараҡ, беҙ был тәбиғи сығанаҡтар әһәмиәтен таныйбыҙ. Беҙ беҙҙең IAA продукцияһы юғары сифатлы булыуын тәьмин итә, йәки тәбиғи сығанаҡтарҙан экстракцияланған йәки синтезланған ысулдар ҡулланып, тәбиғи биосинтез юлдарын имитациялай. Беҙҙең продукцияны төрлө ҡулланыуҙа ҡулланырға мөмкин, мәҫәлән, үҫентеләрҙә тамыр үҫешен пропагандалау, емеш-еләк йыйылмаһын һәм үҫешен көсәйтергә, ауыл хужалығы продукцияһының дөйөм сифатын яҡшыртыу.
Әгәр һеҙ беҙҙең IAA продукцияһы менән ҡыҙыҡһына, йәки һеҙ башҡа үҫемлектәрҙең үҫеш көйләүселәре тураһында күберәк белергә теләйһегеҙ, мәҫәлән, [Трандар - абсцизик кислотаһы кислотаһы S - aba Дормин 21293 - 29 - 8](/агрохимика/үҫемлек - көйләү/21293 - 29 - 8 - транс - абсцизик - абсцизис - 1990 йылдарҙа был йүнәлештәге эшмәкәрлекте үҫтереүҙең төп маҡсаты булып Гиберелла Гибрелла кислотаһы Гибрелла кислотаһы Гиберелла Гиберелла Гиберелл Гиберелла Габер ГА3 90%TC 40%SP](/агрохимиктар/үҫемлек үҫеше/ҡыҙыу - һатыу - һатыу - гибберелл - кислоталы гибберелл.хтмл) һәм [Гиббереллиндар Гиберелл Ga3 77 - 77 - 06 - һатыу 5](/агрохимия/үҫемлек - үҫеш - көйләү/77 - 06 - 5 - гиббереллиндар - гибберелл - кислота - ga3.html), рәхим итеп, беҙҙең менән бәйләнешкә инеү өсөн һатып алыу һәм артабан фекер алышыу.
Һылтанмалар
[1] Полманн, С., һ.б. "Биосинтез индол - 3 - бактериялар тарафынан сироп кислотаһы: үҫемлектәрҙең үҫешен файҙалы бактериялар ярҙамында пропагандалауҙа төп фактор." Планта, 2006, 223(4): 733 - 743.
[2] Тао, Й., һ.б. "Яңы триптофан аша ауксиндың тиҙ синтезы - үҫемлектәрҙә күләгәнән ҡасыу өсөн бәйле юл кәрәк". 2008, 133(2): 164 - 176.
[3] Норманлы, Дж., һ.б. "Генетик дәлилдәр өсөн триптофан - бойондороҡһоҙ ауксин биосинтез юлы арабидопсис." 1993 йылда Милли Фәндәр академияһы материалдары, 90(23): 11158 - 11162.
[4] Спепен, С., һ.б. "Индоле - 3 - микроб һәм микроорганизмда сироп кислотаһы - үҫемлек сигналы." 2007, 31(4): 425 - 448.
[5] Контрерас - Корнехо, Х.А., һ.б. «Триходермия венстары, үҫемлек файҙалы бәшмәк, биомасса етештереүҙе көсәйтә һәм арабидопсис талианаһында ауксинға бәйле механизм аша ян тамыр үҫешенә булышлыҡ итә». 150(2) үҫемлек физиологияһы, 150(2): 1012 - 1023.
